De Eikenprocessierups

De Eikenprocessierups
Door: Guido Vroemen. Sportarts SMA Midden Nederland

Na een rondje fietsen kom je thuis en heb je enorm jeukende bultjes. Geen idee waar dat vandaan komt. Muggen? Door de brandnetels gereden? Hoe meer je krabt, hoe erger het wordt…

Verspreidingsgebied.
Waar de Eikenprocessierups in het verleden wel eens voor kwam in Limburg en delen van Brabant, veroorzaakt de rups nu in vrijwel het hele land overlast. Aangezien deze overlast relatief nieuw is wordt niet meteen aan de brandharen van de rups gedacht.

De levenswijze.
De eikenprocessierups (Thaumetopoea processionea) vormt sinds een aantal jaren een iedere zomer terugkerende plaag. De rups is de larve van de eikenprocessierupsvlinder, een nachtvlinder die in bijna heel Europa voorkomt. Deze vlinder legt haar eitjes in de toppen van eikenbomen, waar de eitjes overwinteren.

Eind april, begin mei worden de rupsen geboren. Na een aantal vervellingen zijn ze volgroeid. Na de derde vervelling, meestal tussen half mei en eind juni, krijgen de rupsen brandharen. Het zijn deze brandharen die ernstige klachten bij de mens veroorzaken. De volgroeide rupsen hebben een grijsgrauwe kleur met lichtgekleurde zijden en zijn bedekt met lange witte haren. Deze witte haren zijn niet de brandharen.

Eind juli vindt de metamorfose tot vlinder plaats. De rupsen verdwijnen in juli met de verpopping en groeien uit tot een nachtvlinder (‘een mot’). Vanaf dit ogenblik is het grootste gevaar geweken. De naam is afgeleid van de manier waarop deze rupsen zich ’s nachts in kop-staartcolonnes (‘processie’) van het nest naar het bladerdek van eiken begeven. Daardoor bevinden deze rupsen zich vaak in grote aantallen op boomstammen. Eikenbomen met rupsen zijn te herkennen aan de nesten: dichte spinsels van vervellingshuidjes, uitwerpselen en brandharen. Daarnaast zijn deze bomen vaak kaalgevreten.

Hinder op verschillende manieren.
Fietsers krijgen in toenemende mate last van de brandharen van de rups. Krijg je de haren van de rups op je huid dan ontstaat hevige jeuk en rode bultjes. De hinder die processierupsen veroorzaken is hoofdzakelijk te wijten aan blootstelling aan de brandharen die ze op zich dragen, als natuurlijk afweermechanisme tegen vogels en kleine knaagdieren. Deze brandharen ontwikkelen zich na de derde vervelling (rond half mei), en elke rups draagt er enkele honderdduizenden.
Bij de minste aanraking breekt de tip van het brandhaar af, en wordt een proteïnecocktail vrijgegeven die in het lichaam van het slachtoffer histamine vrijstelt, waardoor (pseudo-)allergische reacties kunnen ontstaan.
Vanwege de kleine afmetingen kunnen de brandharen gemakkelijk via de wind verspreid worden. Er hoeft dus geen rechtstreeks contact geweest te zijn met de rupsen. Hierdoor verhoogt niet alleen de kans op blootstelling, maar kunnen de brandharen ook ingeademd worden en de luchtwegen aantasten. De meest ernstige symptomen doen zich trouwens voor op winderige dagen.
Brandharen kunnen, nadat de rups ze heeft afgestoten, nog zes jaar klachten veroorzaken, dus óók wanneer er geen rupsen te zien zijn, kunnen er toch brandharen aanwezig zijn.

Klachten.
De huidirritatie is over het algemeen na enkele dagen weer verdwenen. Adem je de brandharen in dan ontstaan klachten van de luchtwegen en soms zelfs longontsteking. Komen de haartjes in je ogen dan leidt dit tot irritatie en kunnen ontstekingen ontstaan. Ontstekingen ontstaan vaak lang nadat de haartjes in de ogen zijn gekomen, en kunnen voor ernstige complicaties zorgen. Bij regelmatig contact met de haartjes zullen de klachten steeds in hevigheid toenemen.De haren worden door de wind verspreid en ongemerkt kun je hiermee in aanraking komen. Ook tijdens fietsen in de regen kunnen de haartjes die op de grond liggen opspatten en klachten geven. Het dragen van bedekkende kleding geeft slechts beperkt bescherming. Enkele haartjes die de huid raken geven al flinke jeuk. Erger is het als je direct in aanraking komt met een Eikenprocessierups. Kom je direct met een rups in aanraking dan kun je met tape of plakband de haren verwijderen. Spoel daarna de huid goed af en smeer in met verzachtende zalf. De klachten kunnen ondanks adequaat handelen bij direct contact toch enkele weken aanhouden.

Wat kun je doen:

  • Niet krabben! Dit verergert de klachten
  • Spoel je af met stromend water als je jeukende plekken hebt na het fietsen
  • Heb je bulten van de haartjes dan kan mentholpoeder of koelen verlichting geven.
  • Draag tijdens het fietsen een bril om te voorkomen dat de haartjes in de ogen komen
  • Was je kleren waar mogelijk nog brandhaartjes inzitten op 60 graden om de haartjes weg te krijgen.
  • Vermijd plaatsen waar gewaarschuwd wordt met borden of rood-witte linten voor de Eikenprocessierups.
  • Neem bij ernstige klachten contact op met de huisarts